Fråhaldsaka
i Emblemsbygda har ikkje fått særleg oppmerksamheit tidlegare og
det er særs lite lokalt stoff å finne. I denne teksten vil eg
forsøke å sette ord på noko av det som eg har funne den siste
tida. Mykje av teksten vert desverre dels kalkulerte hypotesar i
mangel på kjelder. Desse vert igjen støtta opp av tekstar som det
er verd å sette lit til, sjølv om dei i nokre tilfeller omhandlar
heile Borgund kommune og ikkje berre vår eiga bygd. Målet er å
leggje fram nokre av desse funna, i håp om at fleire finn glede i å
bidra med ytterlegare opplysningar dersom slikt finst.
Tida
før fråhaldsaka
I
tida før 1900 var alkohol eit dagleg innslag både i byen og på
bygdene. Frå gamalt av var brygging ikkje berre ein tradisjon, men
også ei plikt som bøndene hadde. Eit stort alkoholkonsum var ikkje
noko uvanleg i festlege lag. Det var forbunde med skam å gå tom før
øl eller dram i bryllaupet,
og
frå gamalt av var det tradisjon å bryggje både haust og vår. Til
jul høyrde alkoholen med, og likeeins når slåtten tok til. Både
kjøp, sal, betaling for bygsel og dåp skulle markerast med med ein
dram. Etter kvart vart alkoholen meir vanleg både kvardag og helg.
Tradisjonelt har fyll vorte omtala i forbindelse med bryllaup, men
utover 1830- og 1840-talet kan det tyde på at forbruket i vårt eige
fylke var svært høgt. Etter kvart vart også marknad og byferder
forbunde med overstadig beruselse. På denne tida kunne også den som
ynskte det lage sitt eige brennevin. Eilert Sundt er ein av dei
tdlegaste kjeldene for alkoholkonsumet i Møre og Romsdal. Han vitja
Haram på 1850-talet. Her fekk han mellom anna opplyst at det vart
rekna omlag 1 liter brennevin og tre liter øl per gjest ved eit tre
dagers bryllaup. Legg ein til at born og kvinner ikkje drakk like
mykje som mennene, så blir det totalt eit høgt antal liter per
mann. Sundt merka seg også at talet på ulukker hadde auka dei siste
tiåra. Det viste seg at mange av desse var drukning og utanom
fiskesessongen. Mange av drukningsulukkene skjedde på sommaren, og
det var snakk om stort sett unge menn. Sundt forklarte det heile med
at ulukkene skjedde i samnband med båtturar til Ålesund. I byen
vart det kjøpt og kosumert brennevin før heimturen, og fleire av
desse turane endte tragisk med båtvelt og drukning. Desse påstandane
fin også støtte i Hans Strøm omlag 100 år tidlegare. Han fortel
at det i tillegg til drikking i forbindelse med tur til handelstadane
også var liknande spritkonsum i forbindelse med fiske og sal av
fangsten.
I
tida før 1840-åra var også alkohol ein allment akseptert drikk.
Sjølv Norddalspresten Christian Fredrik Hvidt var med på fleire
dagars bryllaupsfeiring. Det gjekk nærast sport i å forsøke å
drikke presten under bordet. No må det nemnast at kongen innførte
dels forbud mot å destillere brennevin allereie i 1757. Hans Strøm
såg på dette forbudet som eit steg i riktig retning. Han så også
for seg ei prisauking på spriten slik at folk tok til å brygge i
staden. Prestane på Sunnmøre var ikkje så ivrige på å delta i
fråhaldsarbeidet i byrjinga og nokre hevda endå til at slikt var i
strid med den kristne læra. Det var berre brennevinet som var sett
på som skadeleg hjå dei geistlege, og det var først og fremst på
grunn av pengeforbruket at rusdrikken vart sett på som eit
samfunnsproblem. Alt i 1753 hadde folk flest sett på brennevin som
ei nødvendig vare, som vart rekna for blant det aller nødvendigste
for ein fiskar, på lik linje med fiskereiskapen.
Utover
1800-talet byrja også emblemsbøndene for alvor å reise utanfor
Storfjorden og Borgundfjorden på fiske. Storegga låg der ute i
havet og lokka med rike fangstar for den som våga seg utpå. Ein
kjenner også til at stadig fleire sambygdingar sette sjøbein i ung
alder, og fleire var også i utanriksfart. Andre reiste inn til
Ålesund for å få seg arbeid eller tjeneste. I byen kom dei i
kontakt med skjenkestovene og dei fekk også oppleve baksidene av
brennevinshandelen. Kring 1860 vart følgandet skrive i avisa
«Møringen»: «Folkelivet viser seg ikke mindre uhyggelig i og
ved byens skjenkesteder. Elles var det ølsjappar og drammesal langs
alle gater. Berre frå Skansegata til St. Olavs plassvar det seks
ølsjappar og tre drammesal. Mange som sløkte torsten sin her,kollsigldepå Valderøyfjorden og drukna.» (Jakob
Straume: Kristenliv, s62. Sitert av Odd Vollan) Det var med andre ord
ikkje alkoholforbruket i Emblemsbygda som vekte tankar om måtehald
og etterkvart også totalt fråhald hjå emblemsbygdarane.
Rusmisbruket kan nok knytast meir til kontakten med omverda og
byturar, men konsekvensane kunne likevel ramme like hardt for dei som
var heime.
Det første
fråhaldslaget i Borgund
Sjølv
om mange av prestane var motstandarar av totalfråhald i Borgund
Prestegjeld, så var likevel ein av dei med og tok initiativet til å
stifte den første fråhaldsforeining på Sunnmøre. Saman med eit
utval av lærarane i kyrkjesoknet møttest dei på Skodje hjå
kapellanen i Skodje. Kjell Skorgevik skriv i Årboka til Sunnmøre
Historielag i 2008 om «Borgund Præstegjelds Afholdsforening» at
foreininga vart stifta i Skodje på den tida då både Skodje, Vatne
og Ålseund var del av Borgund Prestegjeld. Kapellanen i Skodje
heitte på denne tida Daniel Van Kervel og det var han som tok
initiativet til å stifta dette første avhaldslaget saman med 7 av
lærarane i Borgund. Lærarane hadde samla seg til skulelærarmøte
med avhaldsaka som ei av sakene. Det er interessant å sjå at
avhaldspørsmålet kun var knytt til brennevin og ikkje øl. Vidare
vart det debatt om forbudet kun skulle gjelde eige brennevinkonsum
eller om det også skulle gjelde sal til andre. Eit fleirtal på 5
stemte ned forbudet mot at medlemmane kunne få selge sprit.
Fråhaldspredikanten
Anders Haave vart sendt ikring på bygdene for å agitere for
fråhaldsaka som «agent for Avholdsakens Fremme». Haave var på
denne tida ein velkjent predikant som hadde vore på sin første
runde på Sunnmøre allereie i 1830. Etter ei rekke møter auka talet
på medlemmar sakte men sikkert. I 1856 kan ein finne at medlem
nummer 41 var
Rasmus Abrahamsen Østrem for Do.
Rasmus kom frå Abrahamsgarden
på Østrem og var truleg ansatt som svenn i Ålesund på denne tida.
Det var ikkje uvanleg at svennene fulgte etter mesteren også i slike
saker. Han hadde fått kjende medlemmar ikring seg. To av desse var
bokbinder Johannes Aarflot og J. Rønneberg. Denne første
fråhaldsforeininga varte berre i tre år og fekk 59 medlemmar, men
det skuldast at prestegjeldet vart oppdelt, og ikkje at det var ei
laber interesse for fråhaldsaka. Totalfråhaldet vart med dette
knytt til kristentrua. Aarflot vart også ein forkjempar for
lekrørsla i Ålesund. Rasmus finn ein ikkje fleire opplysningar om,
men med denne opptakta, så er det grunn til å tru at fråhaldsaka
også vart omtala og vann plass hjå folk i den vesle bygda vår
også.
Losjemannen
og læraren Lars Flydal
Læraren
vart saman med presten ein viktig talsperson for både etikk, moral,
lærdom og fråhaldsak. Særleg var fråhaldsaka og losjearbeid ein viktig del av studentlivet til lærarstudentane i Volda på denne tida.
Bernt
Sunde skriv i si historie om Borgund Lærarlag i 1950 at det var
læraren som ofte stod i brodden for å skipe både foreiningar.
losjar og lag. I det same skriftet vert læraren på Emblem, Lars
Flydal nemnd. Han vart fødd i Geiranger i 1883. I 1904 tok han
lærarskuleeksamen i Volda. Året etter vart han lærar i Hatlehol,
Emblem og Østrem krins. Sunde nemner at han var særs aktiv i
ungdomsarbeidet i bygda. Han var med både i det frilynde
ungdomslaget som vart stifta året etter han kom til bygda. Han
dreiv også songøvingar og han var aktiv medlem i fråhaldslosjen i
bygda. Det kan såleis vere grunn til å tru at han kan ha vore ein
av pådrivarane, men det finn eg desverre ikkje noke hald for i
skriftlege kjelder. Det var ei sorg då han allereie i 1920-åra
måtte slutte fordi «krefter rakk ikkje til». Både losjen og
koret er omtala i tilsynsprotokollen for gamlskulen i bygda..
Godtemplarlosjane
i bygda
Den
første september 1908 vart det halde møte i tilsynsutvalget for
Emblem skule hos Johan O. Nedregotten. «Skolehusets brug til møder»
skulle diskuterast for første gong. Kretsformann Hans L. Akslen
skreiv møtereferatet inn i tilsynsprotokollen. Følgande
beslutningar vart fatta denne kvelden:
«1)
Sløidverelset tillades brugt om søndagskveldene til ungdomsmøder,
sangøvelser og forresten andre lignende møder forudsat alt foregaar
med orden og sømmelighed og for aabne dører – det vil sige med
adgang for alle i Kredsen at møderne afsluttes senest inden Kl
10.»....
Videre
har tilsynsutvalget sett ein del ordensreglar, som ikkje er så
veldig interessant i denne samanhengen. Det som er meir interessant
er derimot punkt 2 : «Godtemplarlogerne tillades brug af
skoleverelset til et møde på uge og dog ikke søndage eller
lørdagskveld, ei heller andre helligdage paa betingelse av at der
bliver tilfredstillende rengjort og vasket efter hvert møde, og skal
tilsynsutvalget have ret til at føre kontrol med at disse
betingelser bliver befulgte og at disse møder også afsluttes senest
kl. 10 aften, samt at huset lukkes nøgelen bringes paa den af
tilsynsutvalget bestemte plads.»
Me
hadde med andre ord losje i bygda vår i 1908 som var tufta på
fråhaldsaka. Det var ikkje berre ein, men minst tre losjar i drift
før 1909. Anton Alvestad fortel i boka si om Søndmøre distriktslosje av I.O.G.T., frå 1944, at barnelosjen "Gjøa" på Emblem var ein av tre nystifta losjar i 1908. Dei to vaksenlosjane "Embla" og "Heimatt" var truleg heller ikkje så gamle.
Tilsynsutvalget sitt vedtak frå september 1908
vart behandla på kretsmøtet for «Emlem skolekreds» den 28.
desember samme år. Omlag 50 av dei stemmeberettiga i kretsen møtte
opp etter at bodstikka hadde vorte sendt frå gard til gard på
førehand. I sak nummer 4 kan ein lesa følgande: «Der
behandledes andragende fra de herværende losjer om at faa Kredsens
tillatelse til at holde møter paa skolehuset. Et forslag lydende
saaledes Losje Heimat og barnelosje Gjøa gives tilatelse til at
holde møter på skolehuskjelderen andenhver søndag, paa saadanne
betingelser som tidligere er git losje og ungdomslag; blev vedtatt
med 34 mot 7 stemmer idet en del undlot at stemme. Møtet hevet».
Like under referenten Johan O.
Nedregotten sin signatur finn ein følgande tekst: «Protestered
mot afstemming. Knut H Akslen misfornøiet med Kjelierstuens brug til
Losiemøde». Både
avstemminga og protesten vitnar om at losje ikkje vart like godt
motteke hjå alle i bygda. Om dette skyldest sjølve fråhaldsaka,
eller at det var snakk om losje, er eg ikkje sikker på. Det kan
sjølvsagt vera andre grunnar også.
Den
13. januar 1909 vart det halde nytt kretsmøte. Her vart det lese opp
ein «skrivelse fra overtilstyret angaaende skolehusets brug
utenfor skolegjerningen forelagdes de fremmødte paa Kredsmøtet. Af
skrivelsen fremgik det klart nok at til brug af skolelokale til møter
utenfor skolens øiemed – maa der foruten at kredsens tillatelse
erhverves – ogsaa andrages skole og kredstyre dersom forsaavidt
skolestyret ikke har fatsat regler herfor, hvilke efter det oplyste
ikke er tilfældet i Borgund.»
Med
desse orda stoppar nesten all kjeldetekst om losjane på Emblem. Sjølv i
Odd Vollan si bok om Godtemplarlosjane i Borgund og Ålesund er ikkje
Emblemsbygda nemnd nokon stad. I lista over distriktslosjane på
Sunnmøre kan ein heller ikkje finne noko, til trass for at sjølv
losjar som vart nedlagde alt på 1800-talet står nemnd. Kva er så
årsaka til dette. Eg trur at forfattaren har mangla nok kjeldemateriale.
Det som i så fall er påfallande er at forfattaren både har hatt
tilgong på Godtemplarane sine arkiv, og brei kjennskap til losjane
som mangeårig medlem. Det kan tyde på at Emblem ikkje er nemnd i
kjelder som var tilgjengelege etter 1950. Det er ikkje så rart om
desse papira og møteprotokollane kan vere borte frå offentleg
innsyn, for dei fleste slike nedteikningar har ikkje vorte levert til
noko arkiv. Det same er tilfelle med idrettslaget, ungdomslaget,
damskipskaia og meieriet. Når informasjon uteblir på denne måten,
så kan det tyde på at losjane har hatt ei kort levetid i motsetning
til ungdomslaget. Det er ingen som eg har snakka med per dags dato
som har hatt noko særleg informasjon om Godtemplarlosjen på Emblem.
Eg har likevel funne eit par setningar om losjearbeidet i ein tekst
som Ivar Flydal skreiv kring 1984. Der fortel han litt om
lagsarbeidet i bygda vår, og då fortel han at I.O.G.T. Dreiv losje
frå 1905 til 1930. Vart teksten skrive på oppfordring frå Rektor
Sigurd Langleite, så er teksten frå kring 1984. I.O.G.T. Er det
same som Godtemplarlosjen og det er ikkje heilt usannsynleg at losjen
var i gong før 1908. Om losjen derimot har vore i drift i 25 år, er
eg meir usikker på.
Vollan
gir eit generelt innsyn i losjearbeidet på Sunnmøre og her kan ein
finne fellesnemnarar som kan fortelle oss noko om korleis losjen "Embla", «Heimat» og barnelosjen «Gjøa» kan ha drive arbeidet sitt i
bygda vår. Møta hadde nok mykje sams med møta i det Frilynde
Ungdomslaget på Emblem. Det har nok vore både basar, sosialt
samkvem, besøkande talarar, song og oppbyggande diskusjonar kring
tema og problemstillingar knytt til fråhaldsaka. Det var også
særeigne ritualar som seg hør og bør i ein losje, men det verkar
som om om Godtemplarane på denne tida var mest opptatt av å skape
åpne møteplassar og kaffitilstelningar for alle som ynskte det.
Ungdomsarbeidet kunne bere preg av å vere meir som ein ungdomsklubb
eller speidarforeining. Det var lagt vekt på å gjere artige ting i
lag og fleire av barnelosjane drog på utflukter, sette opp skodespel
og laga «aviser» som vart lese opp på møta. Det er kanskje frå
dette barnearbeidet at følgande ord har funne fotfeste hjå folk i
bygda vår: «Øl og vin og brennevin, det gjer fagna folk til
svin, men mor sin sild og havregraut den gjer guten både sterk og
staut». Eit anna viktig arbeid var å samle inn pengar til både
eiga drift og vedledig arbeid. Fleire av losjane fekk heller kort
levetid og det var også andre losjar som vart oppretta kring 1906
som fekk ei kort levetid på eit par år.
På
den same tida var også bedehuset på plass i bygda vår. Sidan
slutten av 1800-talet hadde ein hatt ei voldsom vekkelsesbølge på
Sunmøre, som fekk namnet «Sandstormen». Ein skulle tru at
Indremisjonen også tok opp tanken om totalfråhald frå alkohol
etter 1900, men årsaka til at ein også etablerte fråhaldslosje,
var kanskje at bedehuset ikkje verka like tiltalande for alle i
bygda. Soknepresten i Borgund hadde ikkje sett med like blide auge på
verken lekmannsrørsla eller Godtemplarane og losjen fann truleg sin
plass fordi dei ville forsøke å nå fram til alle uavhengig av tru
eller overbevisning. Målet var heller ikkje religiøs vekkelse, men
snarare opplysning om skadeverknadane som alkoholen gav. Ein såg
kanskje for seg at losjen kunne verta endå meir attraktiv for
samtlege i bygda vår.
Medlemmane
i losjane på Sunnmøre kunne delast i tre delar. Nokre ville
motarbeide alkoholbruken i samfunnet og hjelpe dei som var avhengige.
Andre kunne vera dei som behøvde hjelp til å verte rusfrie, medan
den siste gruppa var dei som søkte ein stad å vera på fritida. I
ei lita bygd som Emblem var det truleg ikkje så mange i den
avhengige medlemskategorien, om det fanst nokon i det heile. Desse
medlemmane fann ein truleg helst på losjane i byane. Odd Vollan har
funne fram ei oversikt over losjane i «Nøre Sunnmøre
Distriktslosje» per 1924. På denne tida har svært mange bygdelag
minst ein losje. Totalt vart det registrert 37 losjar og 2120
medlemmar. Ser vi på bygdelaga nærast vår eiga bygd, så finn vi
at dei fleste vart stifta mellom 1900 og 1913. Medlemstala i
bygdelosjane kunne varierer frå 15 i Stordalen til 72 i Spjelkavika,
medan det i byen var langt høgre medlemstal.
Sidan
losjane på Emblem ikkje er nemnd i oversikta frå 1924, så er det
grunn til å tru at dei alt då var nedlagde. Det kan verke som om
det er eit visst samanfall med at lærar Flydal gav seg som aktiv deltakar
i lagsarbeidet i bygda i 1920-åra. Det er ikkje heilt utenkjeleg at det
vart vanskeleg å drive vidare utan han. Som lærar hadde han
naturleg autoritet til å få folk med seg i både kor, losje og
ungdomslag. Det verkar som om det kan vera eit sammanfall mellom
tidspunktet der den unge læraren kom til bygda, og når desse laga
starta opp. Lars var heller ikkje gift på denne tida og han budde
kanskje på lærarkammerset på skulen dei tre første åra han var
her. Det kan også stemme overeins med at det ikkje vart søkt om
bruk av skulen til andre formål utanom undervisningstida før i
1908. Kanskje var det slik at nettopp Lars Flydal tok med seg nye
tankar og idear frå lærarskulen. At han var ein føregangsmann i losjane er det liten tvil om. Han sat jamvel i distriktsrådet i I.O.G.T. i 1910 og 1911.
Gamlelæraren,
Knut Furset hadde i si tid også vore aktivt med på det som vart
starta opp, frå kailag til søndagskule. Bodde den unge læraren
åleine på eit kammers i ei ny bygd, så er det heller ikkje så
utruleg om han valde å engsjere seg i nettopp fritidsaktivitetar.
Kvifor vart
losjane nedlagd i bygda vår?
Det
er vanskeleg å skulle forsøke å forklare noko ei eigentleg ikkje
veit. Men av di det er grunn til å tru at me aldri vil finna svaret,
så skal eg forsøke meg på nokre mogelege svar. Den første
moglegheita er nok temmeleg åpenbar. Utan medlemmar er det umogeleg
å driva vidare. Når brennevinforbodet kom var det kanskje ikkje
like viktig å engasjera seg i fråhaldsaka lenger. I perioden frå
1914-1920 vart forbudet mot brennevin og sterkvin gradvis innført.
Nokre år seinare vart ogsåVinmonopolet stifta. Fråhaldsbevegelsen
hadde i denne tida fått makt og endå til ordførarar som støtta
saka. Partiet Venstre var også ein aktiv aktør. Det var truleg
ikkje først og framst noko overdriven rusdrikking i vår eiga bygd
som losjen Heimat ville til livs dei siste åra.
Ei
anna forklaring kan vera at losjen mangla pådrivarar og
føregongspersonar som arbeide aktivt for å halde liv i losjane.
Kanskje var det nettopp læraren, Lars Flydal som var denne
pådrivaren. Sidan også Bernt Sunde finn grunn til å nemne
losjearbeidet i forbindelse med sin omtale av Lars si lærargjerning,
så er det kanskje grunn til å tru at han har hatt ei rolle som har
vore meir aktiv enn berre som vanleg medlem. Også i andre lag og
foreningar på den same tida fekk lærarane Lars Flydal og Knut
Furset viktige posisjonar. Det er ikkje så heilt usansynleg om Lars
tok med seg både tanken om frilyndt Ungsomslag og kanskje også
Fråhaldslosje til bygda vår. Det er i alle fall truleg meir enn ei
tilfeldigheit at begge vart stifta kort tid etter at han kom til
bygda. Andre prosjekt som dampskipskai og skulestove kan forklarast
ut frå eit behov hjå bygdefolket, medan desse to laga var meir
knytt til fritid og oppbyggeleg arbeid. I andre bygdelag, slik som
Dalsbygda i Norddal, var det presten som var denne pådrivaren. I
Emblemsbygda var me langt unna prestegarden og difor vart det nok
helst læraren som fekk denne rolla. Etter at Flydal gav seg i 1920
var det ikkje berre ein, men fleire lærarar som overtok og truleg
var det også anna lagsarbeid som lokka meir.
Ein
skal heller ikkje gløyme at Bedehuset og ungdomslaget i bygda hadde
tatt over mykje av sakene som losjane hadde hatt i tidlegare tider.
Før hadde ikkje dei kristlege laga vore like aktive i fråhaldsaka.
Godtemplarane hadde dessutan fått ei tilknyting til Metodistkyrkja,
som ikkje gjekk like godt i hop med den veksande lekmannsrørsla
utover 1900-talet. I vår eiga bygd vaks indremisjonen seg sterkare
etter 1905. og det er ikkje utenkjeleg at bedehuset tok over for
losjearbeidet. Det hadde også vore steile frontar mellom kyrkje og
metodistar. Odd Vollan fortel om då den første metodistpresten i
Ålesundkom til Sykkylven for å halde møte, vart han møtt av
kyrkjesongaren med følgande kommentar: « Antikrist er ute å fær.»
Eg er ikkje så sikker på om det var så steile frontar på Emblem.
Losjane her kom truleg såpass seint at det var lite konflikt å
spore. Om det var læraren som gjekk føre, så kunne også fleire
andre i bygda gå god for innhaldet. Ved sidan av ungdomslaget, så
fekk ein også idrettslag i 1932. Det vart med andre ord stadig
fleire tilbod i bygda vår.
Skal
eg gjette på kva som kan ha hendt då losjen vart nedlagd, så vel
eg å tru at losjen hadde eit heller kort liv. Kan hende så var
losjen berre i startfasen når Lars måtte gje seg. Var han
pådrivaren i
losjearbeidet, så var det nok heller få som ynskte å ta over
arbeidet på den tida. Utan læraren var det ikkje sett på som like
viktig lenger etter 1920. Ivar Flydal er sonen til Lars og det var
han som skreiv kring 1984 at I.O.G.T. dreiv i tida 1905-1930 i
Emblemsbygda. Han nemner også at ein medverkande årsak til
nedlegginga var at ungdomen var borte i store delar av året og at
det var først når Emblemsruta starta at ungdommane kunne bo heime
og pendle til arbeid i staden. Han fortel ikkje kven kjeldene er og
det verkar litt rart om losjen vart lagd ned omlag samstundes som
Emblemsruta vart stifta. Det er også litt rart at losjen ikkje finst
i Godtemplarane sine eigne arkiv om dei held drifta i gong so lenge.
Eg har ikkje noko fakta som eintydig kan avvise denne opplysninga,
men det kan likevel vere grunn til å tru at tidsbegrensinga ikkje er
heilt nøyaktig. For det første så ville fleire kjenne til
losjearbeidet, og det er også grunn til å tru at losjane ville vore
nemnd i registreringa i 1924. Justerar me derimot årstalet for
nedlegginga litt nærmare 1920-talet, så er det større grunn til å
tru at mangel på bussdrift kan ha vore ei medverkande årsak. På
den andre sida så veit me at mange dreiv ishavsfangst og fiske i
1930-åra og at dei difor var fråverande i lengre periodar om
gangen. Det påverka jamvel evna til å samle fotballag og stafettlag
enkelte år fram mot 1940. I 1944 står i alle fall vaksenlosjane på lista over nedlagde eller "kvilande" losjar.
Ein
sit dermed at med nokre hypotesar og tankar om kva som kan ha skjedd
og kvifor ein finn minimalt med kunnskap om fråhaldslosjane våre.
Kjelder:
Alvestad, Anton: "Søndmøre distriktslosje av I.O.G.T. (Nøre Sunnmøre distriktslosje nr. 12) - gjennom 50 år 1894-1944". Ålesund 1944. Publisert i digital form av Nasjonalbiblioteket
B
ergem,
Peder: Forkynning, fellesskap, forsking
: Volda lærarskule 1895-1995, Høgskulen i Volda , 1995
Flydal,Ivar: "Lagsliv" Maskinskrevet hefte frå ca 1984
Skorgevik,
Kjell: «Borgund Præstegjelds Afholdsforening», Årbokfor Sunnmøre
Historielag 2008
Sunde,
Bernt: «Borgund lærarlag gjennom 100 år, 1850-1950». Utgjeve av
Borgund lærarlag, Borgund 1950
Sunde
et. al.: «Minneskrift Borgund Kommune 1837-1937». Utgjeve av
Borgund Kommune, trykkt av Nasjonaltrykkeriet i Ålesund 1937.
Tilsynsprotokoll
for Emblem skolekrets i tida 1900-1920
Tvinnereim,
Jon: «Grotid i grenseland, Fylkeshistorie for Møre og Romsdal 2,
1835-1920» Det Norske Samlaget, Oslo 1992
Vollan,
Odd: «I kamp for et rusfritt folkeliv på sunnmøre» Trykkingen er
i sin helhet finansiert av Fellesiendomen Godtemplarenes hus og
Godtemplarungdomslaget Symra. Trykk: Jons trykkeri